Mechanizmy PTSD: Czynniki ryzyka, typologia pacjentów i poznawcze ujęcie traumy
Co decyduje o rozwoju zaburzenia stresowego pourazowego i jak działa patologiczna struktura strachu?
PTSD Psychologia Poznawcza Typologia Ter Terapia CBT
Czynniki decydujące o wystąpieniu objawów PTSD
To, czy u danej osoby po doświadczeniu traumatycznym rozwinie się pełnoobjawowe PTSD, nie zależy wyłącznie od samego charakteru zdarzenia czy faktu bycia jego bezpośrednim uczestnikiem. Na podatność tę wpływa szereg zmiennych indywidualnych i sytuacyjnych:
Subiektywnie odczuwana siła urazu oraz stopień zagrożenia życia i zdrowia.
Wiek, płeć oraz stan cywilny (dane wskazują m.in. na wyższe wskaźniki u kobiet oraz osób samotnych).
Cechy osobowościowo - temperamentalne oraz poziom neurotyzmu.
Posiadane schematy poznawcze ukształtowane jeszcze przed traumą.
Stan fizyczny i psychiczny w momencie zdarzenia (np. wyczerpanie, zmęczenie).
Reakcja i wsparcie ze strony ważnych osób otoczenia.
Typologia pacjentów (według Lenore C. Terr)
Kliniczne spojrzenie na traumę uwzględnia podział pacjentów w zależności od rodzaju i powtarzalności
doświadczeń:
Typ I: Dotyczy osób, które doświadczyły pojedynczego zdarzenia traumatycznego.
Typ II: Dotyczy osób wystawionych na wielokrotne, długotrwałe traumy. Dzieli się na podtypy w zależności od dostępnych zasobów psychospołecznych (np. Typ IIA z dobrymi zasobami, Typ IIB z niewystarczającymi zasobami oraz podtypy z historią traumy wczesnodziecięcej – Typ III).
Poznawcze ujęcie PTSD i struktura strachu
W ujęciu poznawczym kluczem do zrozumienia PTSD jest sposób, w jaki ludzki umysł przetwarza napływające bodźce. W sytuacji traumatycznej bodźce te są często tak silne, że nie pasują do dotychczasowych modeli poznawczych. Prowadzi to do powstawania tzw. patologicznej struktury strachu, w której neutralne elementy (np. konkretna pora dnia, widok samochodu czy dźwięk) zostają błędnie powiązane z poczuciem śmiertelnego zagrożenia.
Mechanizm błędnych skojarzeń:
Osoba, która przeżyła wypadek, może zacząć tworzyć sztywne łańcuchy skojarzeniowe (np. samochód = poślizg = ekstremalne zagrożenie), co w konsekwencji prowadzi do unikania wszelkich sytuacji przypominających traumę i utrwalania lęku.
Strategie unikania: Poznawcze i behawioralne
Aby chronić się przed nawracającym lękiem, pacjenci stosują różnorodne strategie o charakterze unikowym:
Strategie poznawcze
Próby aktywnego oddalania myśli, tłumienia wspomnień o zdarzeniu traumatycznym.
Skutki długoterminowe: chwilowa ulga, po której następuje nasilenie natrętnych objawów i wzmocnienie lęku.
Strategie behawioralne
Ograniczanie stylu życia, unikanie ludzi, miejsc, rozmów czy sytuacji przypominających uraz.
Skutki długoterminowe: pogorszenie funkcjonowania, problemy ze snem, spadek koncentracji i chroniczna drażliwość.
Cel terapii poznawczo-behawioralnej (CBT)
Biorąc pod uwagę powyższe mechanizmy, głównym celem terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu
PTSD jest przywrócenie prawidłowej pamięci zdarzenia oraz jej bezpieczne przetworzenie.
Pomaga to pacjentowi oddzielić neutralne bodźce od realnego zagrożenia i odzyskać kontrolę nad
własnym życiem.
Artykuł stanowi kontynuację cyklu poświęconego psychologicznym mechanizmom zaburzenia stresowego pourazowego.
